3.معرفى الگو
در آياتي از قرآن خداوند اسوه حسنه را معرفی می کند،که اين خود از شيوه های تربيتی مهم است که برای نمونه دو مورد را ذکر مي کنيم:
- قَدْ كاَنَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فىِ إِبْرَاهِيمَ وَ الَّذِينَ مَعَه(4)الممتحنه
ابراهيم و آنهايى كه با وى بودند، براى شما مقتدايى شايسته بودند
_لَّقَدْ كاَنَ لَكُمْ فىِ رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَة(21)الاحزاب
شخص رسول اللَّه مقتداى پسنديده ‏اى است.
پيام‏ها:
1 در الگو بودن پيامبر شك نكنيد. «لَقَدْ» 2 الگو بودن پيامبر، دائمى است. «كانَ» 3 گفتار، رفتار و سكوت معنادار پيامبر حجّت است. «لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» 4 معرّفى الگو، يكى از شيوه‏هاى تربيت است. «لَكُمْ … أُسْوَةٌ» 5 بايد الگوى خوب معرّفى كنيم، تا مردم به سراغ الگوهاى بَدَلى نروند. «رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ» 6 بهترين شيوه‏ى تبليغ، دعوت عملى است. «أُسْوَةٌ»{1}

4.گردش علمى و مشاهده عينى
يکی ديگر از شيوه های تربيتی که در قرآن آمده است گردش علمی ومشاهده ی عينی ميباشد؛همانطور که در آيه زيرمشاهده می کنيد:
أَ وَ لَمْ يَسِيرُواْ فىِ الْأَرْضِ فَيَنظُرُواْ كَيْفَ كاَنَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ كَانُواْ أَشَدَّ مِنهُْمْ قُوَّة(9)روم
آيا در زمين نمى ن‏گردند، تا بنگرند كه چگونه بوده است عاقبت كسانى كه پيش از آنها مى ‏زيسته ‏اند؟
پيام‏ها:
1 مطالعه ‏ى تاريخ، سير و سفر و استفاده از تجربه ‏ى ديگران، از راه‏هاى شناخت، و ترك آن مورد توبيخ است. «أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا» 2 آگاهى از تاريخ و فلسفه ‏ى آن و آشنايى با سرنوشت اقوام پيشين، انسان را از ظاهربينى نجات مى‏دهد. «يَعْلَمُونَ ظاهِراً … أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا» 3 تحوّلات تاريخى بر اساس قوانين ثابت است كه مى ‏توان از گذشته، براى ‏امروز و فردا درس گرفت. «فَيَنْظُرُوا» 4 سير و سفر بايد عامل توجّه و به دور از غفلت باشد. «فَيَنْظُرُوا» 5 به سرنوشت و عاقبت اقوام گذشته بنگريد، نه به جلوه ‏هاى روزمرّه‏ ى آنان. «كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ» …
6 قبل از اسلام، تمدّن و قدرت‏هاى بزرگى پديدار شده و نابود شده ‏اند. «مِنْ قَبْلِهِمْ» 7 اگر خدا غضب كند، هيچ قومى با هيچ قدرتى تاب مقاومت ندارد. «كانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً» 8 توجّه به هلاكت و نابودى قدرت‏هاى بزرگ، عامل بازدارنده ‏ى غرور است. كانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً{2}

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

منابع:

{1}تفسير نور، ج‏9، ص:346

{2}تفسير نور، ج‏9، ص: 183 

 منتظر ادامه مطلب باشید…

2.قصه گويى

نحَْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَص‏ (3)سوره يوسف
بهترين داستان را برايت حكايت مى‏كنيم.
«قصص» هم به معناى داستان وهم به معناى نقل داستان است.
قصّه و داستان در تربيت انسان سهم بسزايى دارد. زيرا داستان، تجسّم عينى زندگى يك امت و تجربه عملى يك ملّت است. تاريخ آئينه‏ ى ملّت‏هاست و هر چه با تاريخ و سرگذشت پيشينيان آشنا باشيم، گويا به اندازه عمر آن مردم زندگى كرده‏ ايم. حضرت على عليه السلام در نامه سى و يكم نهج البلاغه خطاب به فرزندش امام حسن عليه السلام جمله‏ اى دارند كه مى‏ فرمايند:
فرزندم! من در سرگذشت گذشتگان چنان مطالعه كرده‏ ام و به آنها آگاهم، كه گويا با آنان زيسته‏ ام و به اندازه‏ ى آنها عمر كرده‏ ام.
شايد يكى از دلايل اثرگذارى قصّه و داستان بر روى انسان، تمايل قلبى او به داستان باشد.
معمولًا كتاب‏هاى تاريخى و آثار داستانى در طول تاريخ فرهنگ بشرى رونق خاصى داشته و قابل فهم و درك براى اكثر مردم بوده است، در حالى كه مباحث استدلالى و عقلانى را گروه اندكى پيگيرى مى‏ كرده‏ اند.{1}

با توجه به اينكه قسمت بسيار مهمى از قرآن به صورت سرگذشت اقوام پيشين و داستانهاى گذشتگان بيان شده است، اين سؤال براى بعضى پيش مى ‏آيد كه چرا يك كتاب تربيتى و انسان ساز اين همه تاريخ و داستان دارد؟
اما توجه به چند نكته علت حقيقى اين موضوع را روشن مى‏ سازد:
1- تاريخ آزمايشگاه مسائل گوناگون زندگى بشر است، و آنچه را كه انسان در ذهن خود با دلائل عقلى ترسيم مى‏ كند در صفحات تاريخ به صورت عينى باز مى‏ يابد، و با توجه به اينكه مطمئن‏ ترين معلومات آن است كه جنبه حسى داشته باشد، نقش تاريخ را در نشان دادن واقعيات زندگى به خوبى مى‏ توان درك كرد.
انسان با چشم خود در صفحات تاريخ، شكست مرگبارى را كه دامن يك قوم و ملت را بر اثر اختلاف و پراكندگى مى‏گيرد مى‏بيند، و همين گونه پيروزى درخشان قوم ديگر را در سايه اتحاد و همبستگى.
تاريخ با زبان بى‏زبانيش نتائج قطعى و غير قابل انكار مكتبها: روشها،و برنامه‏هاى هر قوم و گروهى را بازگو مى‏كند.
داستانهاى پيشينيان مجموعه‏اى است از پرارزشترين تجربيات آنها، و مى‏دانيم كه محصول زندگى چيزى جز تجربه نيست.
تاريخ آئينه‏اى است كه تمام قامت جوامع انسانى را در خود منعكس مى‏سازد، زشتيها، زيبائيها، كاميابيها، ناكاميها، پيروزيها و شكستها و عوامل هر يك از اين امور را.
به همين دليل مطالعه تاريخ گذشتگان، عمر انسان را- درست به اندازه عمر آنها- طولانى مى‏ كند! چرا كه مجموعه تجربيات دوران عمر آنها را در اختيار انسان مى‏ گذارد.
و به همين دليل على ع در آن سخن تاريخيش كه در لابلاى وصايايش به فرزند برومندش كرده چنين مى‏ گويد:
(اى بنى انى و ان لم اكن عمرت عمر من كان قبلى فقد نظرت فى اعمالهم و فكرت فى اخبارهم و سرت فى آثار هم حتى عدت كاحدهم بل كانى بما انتهى الى من امور هم قد عمرت من اولهم الى آخرهم.) ” فرزندم! من هر چند عمر پيشينيان را يك جا نداشته‏ ام، ولى در اعمال آنها نظر افكندم، در اخبارشان انديشه نمودم، و در آثارشان به سير و سياحت پرداختم، آن چنان كه گويى همچون يكى از آنها شدم بلكه گويى من به خاطر آنچه از تجربيات تاريخ آنان دريافته‏ ام با اولين و آخرين آنها عمر كرده ‏ا م"!{2}

البته تاريخى كه خالى از خرافات و دروغ‏ پردازي ها و تملق‏ ها و ثنا خواني ها و تحريف ها و مسخ ها بوده باشد، ولى متاسفانه اين گونه تواريخ كم است، و نقش قرآن را در ارائه نمودن نمونه‏ هايى از تاريخ اصيل نبايد از نظر دور داشت.
تاريخى كه همچون آئينه صاف باشد، نه كژ نما!، تاريخى كه تنها به ذكروقايع نپردازد، به سراغ ريشه‏ ها و نتيجه‏ ها نيز برود.
با اين حال چرا قرآن كه يك كتاب عالى تربيت است در فصول و فرازهاى خود تكيه بر تاريخ نكند و از داستانهاى پيشينيان، مثال و شاهد نياورد؟
2- از اين گذشته تاريخ و داستان جاذبه مخصوصى دارد، و انسان در تمام ادوار عمر خود از سن كودكى تا پيرى تحت تاثير اين جاذبه فوق العاده است.
و به همين جهت قسمت مهمى از ادبيات جهان، و بخش بزرگى از آثار نويسندگان، را تاريخ و داستان تشكيل مى‏ دهد.
بهترين آثار شعرا و نويسندگان بزرگ اعم از فارسى زبان و غير آنها، داستانهاى آنها است، گلستان سعدى، شاهنامه فردوسى، خمسه نظامى و آثار جذاب نويسندگان معاصر، همچنين آثار هيجان‏ آفرين ويكتور هوگو فرانسوى، شكسپير انگليسى، و گوته آلمانى، همه در صورت داستان عرضه شده است.
داستان چه به صورت نظم باشد يا نثر و يا در شكل نمايشنامه و فيلم عرضه شود، اثرى در خواننده و بيننده مى‏ گذارد كه استدلالات عقلى هرگز قادر به چنان تاثير نيست.
دليل اين موضوع شايد آن باشد كه انسان قبل از آنكه، عقلى باشد حسى است و بيش از آنچه به مسائل فكرى مى‏ انديشد در مسائل حسى غوطه‏ ور است.
مسائل مختلف زندگى هر اندازه از ميدان حس دور مى‏ شوند و جنبه تجرد عقلانى به خود مى‏ گيرند ثقيلتر و سنگينتر و ديرهضم‏تر مى‏ شوندو از اينرو مى‏بينيم هميشه براى جاافتادن استدلالات عقلى از مثالهاى حسى استمداد مى‏ شود و گاهى ذكر يك مثال مناسب و بجا تاثير استدلال را چندين برابر مى‏ كند. و لذا دانشمندان موفق آنها هستند كه تسلط بيشترى بر انتخاب بهترين مثالها دارند.
و چرا چنين نباشد در حالى كه استدلالهاى عقلى بالآخره برداشتهايى از مسائل حسى و عينى و تجربى است.
3- داستان و تاريخ براى همه كس قابل فهم و درك است، بر خلاف استدلالات عقلى كه همه در آن يكسان نيستند! به همين دليل كتابى كه جنبه عمومى و همگانى دارد و از عرب بيابانى بيسواد نيمه وحشى گرفته تا فيلسوف بزرگ و متفكر همه بايد از آن استفاده كنند، حتما بايد روى تاريخ و داستانها و مثالها تكيه نمايد.
مجموعه اين جهات نشان مى‏ دهد كه قرآن در بيان اين همه تاريخ و داستان بهترين راه را از نظر تعليم و تربيت پيموده است.
مخصوصا با توجه به اين نكته كه قرآن در هيچ مورد به ذكر وقايع تاريخى بطور برهنه و عريان نمى‏ پردازد، بلكه در هر گام از آن نتيجه گيرى كرده، و بهره‏ بردارى تربيتى مى‏ كند. {3}
درآيه ی ديگری از قرآن چنين مي خوانيم:
فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ(176)اعراف
قصه را بگوى، شايد به انديشه فرو روند.
بنا براين داستان‏ نويسى و داستان‏ سرايى بايد در مسير رشد فكرى انسان باشد، نه تخدير و سرگرمى.{4}

______________________________________________

منابع:

{1}تفسیر نور،ج6،ص22

{2}نهج البلاغه،نامه 31،به امام حسن مجتبی

{3}تفسیر نمونه،ج9،ص306

{4}تفسیر نور،ج4،ص227

منتظر ادامه ی مطلب باشید…

نزول سوره ی هل اتی

(سندى بزرگ بر فضيلت اهل بيت پيامبر” ص").

ابن عباس مى‏گويد حسن و حسين ع بيمار شدند پيامبر ص با جمعى از ياران به عيادتشان آمدند، و به على ع گفتند: اى ابو الحسن! خوب بود نذرى براى شفاى فرزندان خود مى‏كردى، على ع و فاطمه س و فضه كه خادمه آنها بود نذر كردند كه اگر آنها شفا يابند سه روز روزه بگيرند (طبق بعضى از روايات حسن و حسين ع نيز گفتند ما هم نذر مى‏كنيم روزه بگيريم).
چيزى نگذشت كه هر دو شفا يافتند، در حالى كه از نظر مواد غذايى دست خالى بودند على ع سه من جو قرض نمود، و فاطمه س يك سوم آن را آرد كرد، و نان پخت، هنگام افطار سائلى بر در خانه آمد و گفت: السلام عليكم اهل بيت محمد ص” سلام بر شما اى خاندان محمد! مستمندى از مستمندان مسلمين هستم، غذايى به من بدهيد خداوند به شما از غذاهاى بهشتى مرحمت كند، آنها همگى مسكين را بر خود مقدم داشتند، و سهم خود را به او دادند و آن شب جز آب ننوشيدند.
روز دوم را هم چنان روزه گرفتند و موقع افطار وقتى كه غذا را آماده كرده بودند (همان نان جوين) يتيمى بر در خانه آمد آن روز نيز ايثار كردند و غذاى خود را به او دادند (بار ديگر با آب افطار كردند و روز بعد را نيز روزه گرفتند).
در سومين روز اسيرى به هنگام غروب آفتاب بر در خانه آمد باز سهم غذاى خود را به او دادند هنگامى كه صبح شد على ع دست حسن ع و حسين ع را گرفته بود و خدمت پيامبر ص آمدند هنگامى كه پيامبر ص آنها را مشاهده كرد ديد از شدت گرسنگى مى‏لرزند! فرمود! اين حالى را كه در شما مى‏بينم براى من بسيار گران است، سپس برخاست و با آنها حركت كرد هنگامى كه وارد خانه فاطمه س شد ديد در محراب عبادت ايستاده، در حالى كه از شدت گرسنگى شكم او به پشت چسبيده، و چشمهايش به گودى نشسته، پيامبر ص ناراحت شد.
در همين هنگام جبرئيل نازل گشت و گفت اى محمد! اين سوره را بگير، خداوند با چنين خاندانى به تو تهنيت مى‏گويد، سپس سوره” هل اتى” را بر او خواند (بعضى گفته‏اند كه از آيه” ان الْأَبْرارَ” تا آيه كانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً كه مجموعا هيجده آيه است در اين موقع نازل گشت).
آنچه را در بالا آورديم نص حديثى است كه با كمى اختصار در” الغدير” به عنوان” قدر مشترك” ميان روايات زيادى كه در اين باره نقل شده آمده است، و در همان كتاب از 34 نفر از علماى معروف اهل سنت نام مى‏برد كه اين حديث را در كتابهاى خود آورده‏اند (با ذكر نام كتاب و صفحه آن).
به اين ترتيب روايت فوق از رواياتى است كه در ميان اهل سنت مشهور بلكه متواتر است .

منبع: تفسير نمونه، ج‏25، ص: 344

روز مباهله و روز خاتم بخشی حضرت امیر(ع) مبارک.