2.قصه گويى

نحَْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَص‏ (3)سوره يوسف
بهترين داستان را برايت حكايت مى‏كنيم.
«قصص» هم به معناى داستان وهم به معناى نقل داستان است.
قصّه و داستان در تربيت انسان سهم بسزايى دارد. زيرا داستان، تجسّم عينى زندگى يك امت و تجربه عملى يك ملّت است. تاريخ آئينه‏ ى ملّت‏هاست و هر چه با تاريخ و سرگذشت پيشينيان آشنا باشيم، گويا به اندازه عمر آن مردم زندگى كرده‏ ايم. حضرت على عليه السلام در نامه سى و يكم نهج البلاغه خطاب به فرزندش امام حسن عليه السلام جمله‏ اى دارند كه مى‏ فرمايند:
فرزندم! من در سرگذشت گذشتگان چنان مطالعه كرده‏ ام و به آنها آگاهم، كه گويا با آنان زيسته‏ ام و به اندازه‏ ى آنها عمر كرده‏ ام.
شايد يكى از دلايل اثرگذارى قصّه و داستان بر روى انسان، تمايل قلبى او به داستان باشد.
معمولًا كتاب‏هاى تاريخى و آثار داستانى در طول تاريخ فرهنگ بشرى رونق خاصى داشته و قابل فهم و درك براى اكثر مردم بوده است، در حالى كه مباحث استدلالى و عقلانى را گروه اندكى پيگيرى مى‏ كرده‏ اند.{1}

با توجه به اينكه قسمت بسيار مهمى از قرآن به صورت سرگذشت اقوام پيشين و داستانهاى گذشتگان بيان شده است، اين سؤال براى بعضى پيش مى ‏آيد كه چرا يك كتاب تربيتى و انسان ساز اين همه تاريخ و داستان دارد؟
اما توجه به چند نكته علت حقيقى اين موضوع را روشن مى‏ سازد:
1- تاريخ آزمايشگاه مسائل گوناگون زندگى بشر است، و آنچه را كه انسان در ذهن خود با دلائل عقلى ترسيم مى‏ كند در صفحات تاريخ به صورت عينى باز مى‏ يابد، و با توجه به اينكه مطمئن‏ ترين معلومات آن است كه جنبه حسى داشته باشد، نقش تاريخ را در نشان دادن واقعيات زندگى به خوبى مى‏ توان درك كرد.
انسان با چشم خود در صفحات تاريخ، شكست مرگبارى را كه دامن يك قوم و ملت را بر اثر اختلاف و پراكندگى مى‏گيرد مى‏بيند، و همين گونه پيروزى درخشان قوم ديگر را در سايه اتحاد و همبستگى.
تاريخ با زبان بى‏زبانيش نتائج قطعى و غير قابل انكار مكتبها: روشها،و برنامه‏هاى هر قوم و گروهى را بازگو مى‏كند.
داستانهاى پيشينيان مجموعه‏اى است از پرارزشترين تجربيات آنها، و مى‏دانيم كه محصول زندگى چيزى جز تجربه نيست.
تاريخ آئينه‏اى است كه تمام قامت جوامع انسانى را در خود منعكس مى‏سازد، زشتيها، زيبائيها، كاميابيها، ناكاميها، پيروزيها و شكستها و عوامل هر يك از اين امور را.
به همين دليل مطالعه تاريخ گذشتگان، عمر انسان را- درست به اندازه عمر آنها- طولانى مى‏ كند! چرا كه مجموعه تجربيات دوران عمر آنها را در اختيار انسان مى‏ گذارد.
و به همين دليل على ع در آن سخن تاريخيش كه در لابلاى وصايايش به فرزند برومندش كرده چنين مى‏ گويد:
(اى بنى انى و ان لم اكن عمرت عمر من كان قبلى فقد نظرت فى اعمالهم و فكرت فى اخبارهم و سرت فى آثار هم حتى عدت كاحدهم بل كانى بما انتهى الى من امور هم قد عمرت من اولهم الى آخرهم.) ” فرزندم! من هر چند عمر پيشينيان را يك جا نداشته‏ ام، ولى در اعمال آنها نظر افكندم، در اخبارشان انديشه نمودم، و در آثارشان به سير و سياحت پرداختم، آن چنان كه گويى همچون يكى از آنها شدم بلكه گويى من به خاطر آنچه از تجربيات تاريخ آنان دريافته‏ ام با اولين و آخرين آنها عمر كرده ‏ا م"!{2}

البته تاريخى كه خالى از خرافات و دروغ‏ پردازي ها و تملق‏ ها و ثنا خواني ها و تحريف ها و مسخ ها بوده باشد، ولى متاسفانه اين گونه تواريخ كم است، و نقش قرآن را در ارائه نمودن نمونه‏ هايى از تاريخ اصيل نبايد از نظر دور داشت.
تاريخى كه همچون آئينه صاف باشد، نه كژ نما!، تاريخى كه تنها به ذكروقايع نپردازد، به سراغ ريشه‏ ها و نتيجه‏ ها نيز برود.
با اين حال چرا قرآن كه يك كتاب عالى تربيت است در فصول و فرازهاى خود تكيه بر تاريخ نكند و از داستانهاى پيشينيان، مثال و شاهد نياورد؟
2- از اين گذشته تاريخ و داستان جاذبه مخصوصى دارد، و انسان در تمام ادوار عمر خود از سن كودكى تا پيرى تحت تاثير اين جاذبه فوق العاده است.
و به همين جهت قسمت مهمى از ادبيات جهان، و بخش بزرگى از آثار نويسندگان، را تاريخ و داستان تشكيل مى‏ دهد.
بهترين آثار شعرا و نويسندگان بزرگ اعم از فارسى زبان و غير آنها، داستانهاى آنها است، گلستان سعدى، شاهنامه فردوسى، خمسه نظامى و آثار جذاب نويسندگان معاصر، همچنين آثار هيجان‏ آفرين ويكتور هوگو فرانسوى، شكسپير انگليسى، و گوته آلمانى، همه در صورت داستان عرضه شده است.
داستان چه به صورت نظم باشد يا نثر و يا در شكل نمايشنامه و فيلم عرضه شود، اثرى در خواننده و بيننده مى‏ گذارد كه استدلالات عقلى هرگز قادر به چنان تاثير نيست.
دليل اين موضوع شايد آن باشد كه انسان قبل از آنكه، عقلى باشد حسى است و بيش از آنچه به مسائل فكرى مى‏ انديشد در مسائل حسى غوطه‏ ور است.
مسائل مختلف زندگى هر اندازه از ميدان حس دور مى‏ شوند و جنبه تجرد عقلانى به خود مى‏ گيرند ثقيلتر و سنگينتر و ديرهضم‏تر مى‏ شوندو از اينرو مى‏بينيم هميشه براى جاافتادن استدلالات عقلى از مثالهاى حسى استمداد مى‏ شود و گاهى ذكر يك مثال مناسب و بجا تاثير استدلال را چندين برابر مى‏ كند. و لذا دانشمندان موفق آنها هستند كه تسلط بيشترى بر انتخاب بهترين مثالها دارند.
و چرا چنين نباشد در حالى كه استدلالهاى عقلى بالآخره برداشتهايى از مسائل حسى و عينى و تجربى است.
3- داستان و تاريخ براى همه كس قابل فهم و درك است، بر خلاف استدلالات عقلى كه همه در آن يكسان نيستند! به همين دليل كتابى كه جنبه عمومى و همگانى دارد و از عرب بيابانى بيسواد نيمه وحشى گرفته تا فيلسوف بزرگ و متفكر همه بايد از آن استفاده كنند، حتما بايد روى تاريخ و داستانها و مثالها تكيه نمايد.
مجموعه اين جهات نشان مى‏ دهد كه قرآن در بيان اين همه تاريخ و داستان بهترين راه را از نظر تعليم و تربيت پيموده است.
مخصوصا با توجه به اين نكته كه قرآن در هيچ مورد به ذكر وقايع تاريخى بطور برهنه و عريان نمى‏ پردازد، بلكه در هر گام از آن نتيجه گيرى كرده، و بهره‏ بردارى تربيتى مى‏ كند. {3}
درآيه ی ديگری از قرآن چنين مي خوانيم:
فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ(176)اعراف
قصه را بگوى، شايد به انديشه فرو روند.
بنا براين داستان‏ نويسى و داستان‏ سرايى بايد در مسير رشد فكرى انسان باشد، نه تخدير و سرگرمى.{4}

______________________________________________

منابع:

{1}تفسیر نور،ج6،ص22

{2}نهج البلاغه،نامه 31،به امام حسن مجتبی

{3}تفسیر نمونه،ج9،ص306

{4}تفسیر نور،ج4،ص227

منتظر ادامه ی مطلب باشید…